Bir bankanın vitrinindeki "aylık %2,49" ile diğerinin "yıllık %34,90" ilanını ilk kez karşılaştırmaya çalıştığımda kafamın karıştığını hatırlıyorum. İki rakam da makul görünüyordu, ama hangisinin cebimden daha az para çıkaracağını anlamanın tek yolu oturup kendim hesap yapmaktı. O günden beri hiçbir kredi ya da mevduat teklifini, kendi hesap makinemle kontrol etmeden değerlendirmiyorum. Aşağıda tam olarak bunu nasıl yaptığımı anlatıyorum.
Faiz oranı, bir rakamdan çok üç bilginin bileşimidir: oranın kendisi, hangi döneme ait olduğu (aylık mı yıllık mı) ve faizin nasıl işletildiği (basit mi bileşik mi). Bu üçünden biri eksikse karşılaştırma yapmak mümkün değil. Aylık %2,49, yıllık basit karşılığıyla %29,88 gibi görünür; ama faiz her ay kalan anapara üzerinden yeniden işletildiği için gerçek yıllık maliyet daha yüksek çıkar. Mevduatta ise tam tersi bir tuzak var: ilan edilen oran genellikle yıllık ve brüttür, sizin elinize geçen ise vade süresine oranlanmış ve stopaj kesilmiş nettir.
Basit faiz yalnızca anapara üzerinden işler. Formülü çok sade: Faiz = Anapara × Yıllık oran × Gün sayısı / 365. 100.000 TL'yi yıllık %40 brüt orandan 32 günlük vadeli hesaba koyduğunuzda 100.000 × 0,40 × 32 / 365 = yaklaşık 3.506 TL brüt faiz oluşur. Kısa vadeli mevduat hesapları büyük ölçüde bu mantıkla çalışır.
Bileşik faiz ise kazanılan faizi ana paraya ekleyip bir sonraki dönemde onun da faiz üretmesini sağlar. Aylık %3'lük bir getiriyi 12 kez üst üste yenilediğinizde basit hesapla %36 beklerken, (1,03)12 yaklaşık 1,4258 olduğu için efektif getiri %42,6'ya çıkar. Bu fark, tasarruf tarafında en büyük dostunuz; borç tarafında ise en sinsi düşmanınızdır.
Tüketici kredilerinde eşit taksitli (anüite) yöntem kullanılır. Taksit formülü şudur:
Taksit = Anapara × i / (1 − (1 + i)−n) — burada i aylık faiz oranı, n vade sayısıdır.
100.000 TL'yi aylık %2,50 faizle 36 ay vadeyle çektiğimi varsayalım: 100.000 × 0,025 / (1 − 1,025−36) ≈ 4.245 TL taksit. 36 × 4.245 = 152.827 TL geri ödeme, yani yaklaşık 52.800 TL faiz. Şimdi aynı krediyi farklı vadelerde karşılaştırın:
| Vade | Aylık taksit (yaklaşık) | Toplam geri ödeme | Ödenen faiz |
|---|---|---|---|
| 24 ay | 5.592 TL | 134.201 TL | 34.201 TL |
| 36 ay | 4.245 TL | 152.827 TL | 52.827 TL |
| 48 ay | 3.600 TL | 172.824 TL | 72.824 TL |
Oran aynı kaldığı halde vadeyi 24 aydan 48 aya çıkarmak faiz yükünü iki katından fazlaya taşıyor. Ben bu tabloyu her kredi kararında yeniden kuruyorum; çünkü taksit rahatlığı ile toplam maliyet arasındaki takas burada çıplak biçimde görünüyor. Bu mantığın konut kredisi gibi uzun vadeli ürünlerde etkisi çok daha çarpıcıdır ve başvuru sürecinde en çok pazarlık edilmesi gereken kalem de budur.
Bir kredinin gerçek maliyeti sadece faiz değil. Dosya/tahsis ücreti, hayat sigortası primi, ekspertiz bedeli gibi kalemler eklendiğinde nominal faiz a